ÖZET

Amaç:

Erişkinlerin glokom ile ilgili bilgi düzeylerini değerlendiren bir ölçek geliştirmek ve bu ölçeğin geçerlilik ve güvenirliğini sağlamaktır.

Gereç ve Yöntem:

Çalışma 40-80 yaş arası birinci basamak sağlık kuruluşuna başvuran glokom tanısı olmayan 811 kişi üzerinde gerçekleştirildi. Glokom bilgi düzeyini ölçen 27 maddelik anket çalışma ekibi tarafından oluşturuldu. Uzman görüşü ardından yapısal değerlendirmeye alındı. Her madde için madde ayırıcılık gücü indeksi ve güçlük indeksi hesaplandı. Yapı geçerliliğini belirlemek amacıyla faktör analizi, güvenilirliğini belirlemek için, Cronbach alfa iç tutarlılık katsayısı ve madde-toplam korelasyonları hesaplandı. Ölçeğin faktör yapısının ne derece uyum gösterdiğini değerlendirmek amacıyla doğrulayıcı faktör analizi uygulandı. Ölçeğin geçerliliğini değerlendirmek için, Ulusal Göz Sağlığı Eğitim Programı (NEHEP) Eye-Q ölçeği ile korelasyonuna bakıldı.

Bulgular:

Ölçek geliştirme çalışması sonrasında, ölçek tek boyutta 10 maddeden oluştu. Madde ayırıcılık gücü indeksi ve güçlük indeksi sırasıyla 0,28 ile 0,65, %33 ile %61 arasında değişmekteydi. Faktör analizinde Kaiser-Meyer-Olkin: 0,760, Barlett’s test sonucunda p<0,001 idi. Maddelerin toplam korelasyon değerleri %24,2-42,9 arasında değişmekteydi. Cronbach alfa katsayısı 0,69 idi. Doğrulayıcı faktör analizi sonucunda, ölçeğin uyumunun ve uyum indekslerinin kabul edilebilir düzeyde oldukları bulundu. Geçerliliğin test edilmesinde kullanılan yöntem sonucunda ise NEHEP ölçeği puanı ile glokom bilgi düzeyi ölçeği puanı arasında pozitif korelasyon bulundu (r=0,522; p<0,001). Yaş grubu 40-64 olanlarda, kentte yaşayanlarda, öğrenim düzeyi lise ve üzeri, gelir düzeyi iyi olanlarda, daha önce göz muayenesi yaptırmış olanlar ve daha önce göz tansiyonu ölçtürenlerde ölçekten alınan puan daha yüksekti.

Sonuç:

Ölçek, Türkiye’de glokom bilgi düzeyini değerlendirmek için kullanılacak, geçerlilik ve güvenilirliği yapılmış ilk ölçek olma özelliği taşımaktadır. Ölçek ileri araştırmalar ve geliştirmelere ihtiyaç duymaktadır.

Giriş

Glokom, retinal gangliyon hücrelerinin kaybı, optik sinir atrofisi ve görme alanı kaybı ile karakterize bir optik nöropatidir.¹ Küresel bir halk sağlığı sorunu olan glokom, dünyada körlüklerin katarakttan sonra en sık nedenidir.² Glokomun dünyada 60 milyondan fazla insanı etkilediği, 2040 yılına gelindiğinde glokomlu hasta sayısının 100 milyondan fazla olacağı tahmin edilmektedir. Glokom genellikle erken evrelerde asemptomatik seyrettiği için birçok insan, görme kaybı meydana gelene kadar hastalığın farkında değildir.^3,4 Erken tanı ile glokomun neden olduğu körlük ve yaşam kalitesine olumsuz etkileri önlenebilir.⁵ Glokoma bağlı körlüklerin yaklaşık %90’ının erken ve uygun tedavi ile engellenebildiği bildirilmiştir.⁶

Glokoma bağlı görme bozukluğu ve körlüğü azaltmak için zamanında göz muayeneleri ve uygun tedavi gereklidir. Ancak, gelişmekte olan ülkelerdeki birçok kişi, glokomdan kaynaklanan körlüğe karşı farkındalık ve bilgi eksikliği nedeniyle düzenli ve zamanında göz muayenesi yaptıramamaktadır.⁶ Glokomda, ağrı gibi aşikar semptomlar bulunmadığından, birçok kişi erken tanı için taramadan geçmez.² Özellikle kırsal alanlarda ve yoksul topluluklarda glokomla ilgili farkındalık daha düşüktür.⁶ Batı toplumlarında bile glokom konusunda farkındalığın yeterince olmadığını bildiren yayınlar bulunmaktadır.^7,8 Asemptomatik hastaların erken teşhisinin yanısıra, teşhis edilmiş hastaların tedavisi de glokom kontrolünün önemli bir halkasıdır. Bundan dolayı glokom konusunda farkındalığın ve bilginin hem genel halkta hem de glokom hastalarında artırılması gerekir. Glokom hastalarında tedaviye uyumun, hasta eğitimi ile de iyileştiği gösterilmektedir.¹

Her ne kadar çeşitli popülasyonlarda yapılan çalışmalarda glokom ve risk faktörleri hakkındaki bilgi düzeyini belirlemek için araçlar kullanılmış olsa da, Türk nüfusu için geçerli ve güvenilir araçlar yoktur.

Çalışma, Türk erişkinlerin glokom ile ilgili bilgi düzeylerini değerlendiren bir ölçek geliştirmek ve bu ölçeğin geçerlik ve güvenirliğini sağlamak amacıyla yürütülmüştür.

Gereç ve Yöntem

Development and Content Validity of the Glaucoma Knowledge Level Questionnaire

First, we conducted a comprehensive literature review and identified items that measure glaucoma knowledge level. In the preparation of the glaucoma knowledge level questionnaire (GKLQ), 9 items from the glaucoma Eye-Q test⁹ developed by the National Eye Health Education Program (NEHEP) were translated into Turkish (one race-related item was excluded). A questionnaire of 27 items in total was created according to expert opinion determined through our review of the literature. Participants were asked to respond to each item as “correct”, “incorrect”, or “I do not know”. Eight of the items were reverse worded.

The appropriateness and comprehensibility of each item was evaluated by 8 specialists (1 ophthalmologist, 6 public health specialists and 1 ophthalmology nurse). The content validity ratio and content validity index of the scale were 0.82 and 0.87, respectively. The specialists were asked to rate each item as “important”, “useful but inadequate”, or “unnecessary”. The expert panel found one item (the reverse-worded “glaucoma is affected by a person’s diet”) unnecessary according to the content validity criteria and it was removed from the scale. A Turkish language expert (H.Ö.) evaluated the questionnaire and made necessary changes. A pilot study of the questionnaire was conducted with 10 participants, who were asked to add written comments and provide verbal feedback. All of the participants reported that the items were understandable. The Cronbach’s alpha coefficient for the pilot study was 0.47.

Glokom Bilgi Düzeyi Ölçeğini Geliştirme ve Kapsam Geçerliliği

İlk olarak, kapsamlı bir literatür taraması yapıldı ve glokom bilgi düzeyini ölçen maddeler bulundu. Glokom bilgi düzeyi ölçeğinin (GBDÖ) hazırlanmasında, 9 madde Ulusal Göz Sağlığı Eğitim Programı (NEHEP) tarafından geliştirilen Eye-Q test ölçeğinin⁹ bir maddesi (ırkla ilgili) dışlanarak orijinal şeklinden Türkçeye çevirildi. Literatür taranarak uzman görüşleri doğrultusunda toplamda 27 maddelik anket oluşturuldu. Katılımcılardan her bir maddeyi “doğru”, “yanlış” veya “bilmiyorum” şeklinde yanıtlamaları istendi. Maddelerin sekizi ters önerme idi.

Her ölçek maddesinin uygunluğu ve anlaşılırlığı sekiz uzman (1 göz hastalıkları uzmanı, 6 halk sağlığı uzmanı, 1 göz hemşiresi) tarafından değerlendirildi. Ölçeğin kapsam geçerlik oranı ve kapsam geçerlik indeksi sırasıyla 0,82 ve 0,87 idi. Uzmanlardan maddeleri “önemli”, “faydalı fakat yetersiz”, “gereksiz” olmak üzere üç grupta değerlendirmeleri istendi. Uzmanlar tarafından 1 madde (“göz tansiyonu hastalığı kişinin beslenmesinden etkilenir” ters önermesi) kapsam geçerlilik kriterlerine göre gereksiz bulundu ve ölçekten çıkarıldı. Anketi bir Türk dili uzmanı (H.Ö.) değerlendirdi ve gerekli değişiklikleri yaptı. Anketin pilot çalışması, yazılı görüş eklemeleri ve sözlü geri bildirim istenerek 10 katılımcı üzerinde gerçekleştirildi. Katılımcıların tümü maddelerin anlaşılır olduğunu bildirdi. Pilot çalışma için Cronbach alfa katsayısı 0,47 idi.

Ethical Approval

Approval was obtained for the study from the Eskişehir Osmangazi University Ethics Committee (approval number 2016-9/5).

Etik Onay

Çalışma için Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Etik Kurulu’ndan onay alındı (onay numarası 2016-9/5).

Study Group and Procedure

The study was carried out in Eskişehir, Turkey between June and December 2016. Eskişehir is one of the developed provinces of Turkey and had a population of 844,842 in 2016. Eighty-seven percent of the population lives in the urban center and 13% live in rural areas.

The study included 811 participants aged 40-80 years and a random sampling method was used. The study group consisted of patients who were admitted throughout the duration of the study to primary health care institutions within the Eskişehir Osmangazi University Training and Research Region that was established by the Eskişehir Osmangazi University Faculty of Medicine for the purpose of conducting social research. Patients who were not diagnosed with glaucoma and were not taking any medication for glaucoma were included. Individuals who did not consent to participate in the research, who had communication problems and who did not respond to at least 90% of the questions in the questionnaire were not included in the study. Informed consent was obtained from all participants.

In addition to the questions in the model scale, the participants filled out a questionnaire about sociodemographic characteristics such as age, education level, place of residence and income level. The questionnaire was completed in 10-15 minutes.

Çalışma Grubu ve Prosedür

Çalışma Haziran-Aralık 2016 tarihleri arasında Eskişehir’de gerçekleştirildi. Eskişehir, Türkiye’nin gelişmiş illerinden biri olup 2016 yılında nüfusu 844.842’dir. Nüfusun %87’si şehir merkezinde, %13’ü kırsal alanda yaşamaktadır.

Çalışma, 40-80 yaş arası, 811 katılımcı üzerinde yürütülmüş ve olasılıksız örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Çalışma grubu, Eskisehir Osmangazi Üniversitesi Tıp Fakültesi’nin toplumsal araştırma yapmak amacıyla kurulmuş, Eskisehir Osmangazi Üniversitesi Eğitim Araştırma Bölgesi’nin kapsadığı birinci basamak sağlık kuruluşlarına çalışma süresince başvuran hastalardan oluştu. Çalışma grubuna glokom tanısı olmayan ve glokom için hiçbir ilaç almayan hastalar alındı. Araştırmaya katılmayı kabul etmeyen, iletişim kurma problemi olan ve anketteki soruları %90 oranında yanıtlamayan kişiler çalışmaya dahil edilmedi. Tüm katılımcıların bilgilendirilmiş onamları alındı.

Katılımcılar, hazırlanan ölçek sorularının dışında yaş, cinsiyet, öğrenim durumu, yaşadığı yer ve gelir düzeyi gibi sosyodemografik özelliklerle ilgili anketi doldurdu. Anketin uygulanması 10-15 dakika sürdü.

Reliability Analysis

Güvenilirlik Analizi

Item Discrimination and Difficulty Indices

The item discrimination index and difficulty index were calculated for each item. To do this, the scores were first sorted in numerical order and divided into three groups. The difficulty index was calculated by dividing the number of people who answered the item correctly in the top 27% scoring group and the bottom 27% group by the total number of respondents in the top and bottom groups. If the item difficulty index is lower than 30%, the item is considered difficult. The item discrimination index indicates the degree to which an item discriminates between those who are knowledgeable and those who are not. The item discrimination index was calculated by subtracting the number of correct responders in the lower group from the number of correct responders in the upper group and dividing that figure by the total number of individuals in the lower or upper group (they are equal). Items with item discrimination index lower than 0.19 were considered very weak items that should be removed. Ultimately, 11 items with item difficulty index below 30% and item discrimination index below 0.19 were removed. These items were “Eye pain is common in glaucoma”, “Glaucoma occurs due to increased intraocular pressure”, “Loss of vision due to glaucoma can improve with treatment”, “A complete eye examination is done only by measuring intraocular pressure”, “There is more than one type of glaucoma”, “The treatment for glaucoma is usually surgery”, “Infections of the outer membrane of the eye can cause glaucoma”, “Blurred vision and headaches are common in glaucoma”, “Vision loss usually develops rapidly in glaucoma”, “Men are affected more by glaucoma than women” and “Doing light exercise such as walking lowers ocular pressure”.

Madde Ayırıcılık Gücü İndeksi ve Güçlük İndeksi

Her madde için madde ayırıcılık gücü indeksi ve güçlük indeksi hesaplandı. Bunun için öncelikle puanlar sıraya dizildi ve üç gruba ayrıldı. Güçlük indeksi, puan sıralaması %27’lik üst grupta ve %27’lik alt doğru cevaplayanların sayısının toplamının, üst ve alt gruptaki hasta sayısına bölümüyle hesaplandı. Madde güçlük indeksi %30’dan düşük ise madde zor olarak kabul edilir. Madde ayırıcılık gücü indeksi, bir maddenin bilenle bilmeyeni ne derece ayırdığını gösterir. Madde ayırıcılık gücü indeksi; maddeyi üst grupta doğru cevaplayanların sayısından alt grupta doğru cevaplayanların sayısının çıkartılıp, üst veya alt gruptaki birey sayısına (ikisi de eşit) bölünmesi ile hesaplandı. Madde ayırıcılık gücü indeksi 0,19’dan küçük olan maddeler “çok zayıf madde, çıkartılması gereklidir” kabul edilir. Sonuçta madde güçlük indeksi %30’dan, madde ayırıcılık indeksi 0,19’dan küçük olan maddeler çıkarıldı. On bir madde (“Göz tansiyonu hastalığında gözde ağrı sık görülür.”, “Göz tansiyonu hastalığı göz içi basıncının artmasından olur.”, “Göz tansiyonu hastalığında görme kaybı tedaviyle düzelebilir.”, “Tam bir göz muayenesi sadece göz içi basıncın ölçülmesiyle yapılır.”, “Göz tansiyonu hastalığının birden fazla tipi vardır.”, “Göz tansiyonu hastalığının tedavisi genellikle ameliyattır.”, “Gözün dış zarının enfeksiyonları göz tansiyonu hastalığına neden olabilir.”, “Göz tansiyonu hastalığında genellikle bulanık görme ve baş ağrısı sıkça görülür.”, “Göz tansiyonu hastalığında genellikle görme kaybı hızlıca gelişir.”, “Erkekler kadınlara göre göz tansiyonu hastalığından daha çok etkilenirler.”, “Yürüyüş gibi ağır olmayan egzersizler yapmak göz tansiyonunu düşürür.”) madde ayırıcılık gücü indeksi ve güçlük indeksine göre anketten çıkarıldı.

Internal Consistency (Reliability)

Cronbach’s alpha coefficient and item-total correlations were calculated to analyze the scale’s reliability. Items with an item-total correlation greater than 0.20 were considered reliable.¹⁰ Five items (“A person cannot understand that he/she has glaucoma”, “Individuals at high risk for glaucoma should have their pupils dilated for examination”, “Eye drops used for the treatment of glaucoma may cause ocular redness and burning”, “Individuals with distant or near vision problems are at risk for glaucoma” and “Overweight individuals are at risk for glaucoma”) had item-total correlations lower than 0.20 and were removed from the questionnaire. The reliability levels represented by the Cronbach’s alpha coefficient were as follows: 0.40 and below, unreliable; 0.40-0.60, low reliability, 0.60-0.80, very reliable and 0.80-1.00, highly reliable.¹¹

İç Tutarlılık (Güvenilirlik)

Ölçeğin güvenilirlik analizleri için Cronbach alfa katsayısı ve madde toplam korelasyonu hesaplandı. Toplam madde korelasyonlarının 0,20’den büyük maddeler güvenilir olarak kabul edildi.¹⁰ Beş maddenin (“Kişi kendisinde göz tansiyonu hastalığı olduğunu anlayamaz.”, “Göz tansiyonu hastalığı için yüksek riskli kişiler göz bebekleri büyütülerek yapılan muayeneyi yaptırmalıdır.”, “Göz tansiyonu hastalığının tedavisinde kullanılan göz damlaları gözde kızarıklık ve yanma yapabilir.”, “Uzağı veya yakını görme problem olan kişiler göz tansiyonu hastalığı için risk altındadır.”, “Kilolu olan kişiler göz tansiyonu hastalığı için risk altındadır.”) madde toplam korelasyonu 0,20’den daha azdı ve bu maddeler anketten çıkarıldı. Cronbach alfa katsayı aralığının ifade ettiği güvenirlik düzeyleri 0,40 ve daha düşük güvenirlik yok, 0,40-0,60 düşük güvenirlik, 0,60-0,80 oldukça güvenilir, 0,80-1,00 yüksek derecede güvenilir kabul edildi.¹¹

Factor Analysis

Factor analysis was used for construct validity. Factor analysis was done using principle components analysis (PCA) with varimax rotation. PCA is often used to reduce the number of items and determine pattern (in other words, the number and relationship of the main dimensions within the structure) when testing the psychometric properties of structured questionnaires.

Faktör Analizi

Yapı geçerliliği için faktör analizi kullanıldı. Faktör analizi, Varimax rotasyon ile Principle Components Analizi (PCA) kullanılarak yapıldı. PCA, çoğunlukla yapılandırılmış anketlerin psikometrik özelliklerini test ederken, madde sayısını azaltmak ve yapıyı (diğer bir deyişle yapı içindeki ana boyutların sayısı ve ilişkisi) tespit etmek için yapılır.

Confirmatory Factor Analysis

Using Lisrel 8.8 software, confirmatory factor analysis (CFA) was done to assess the consistency of the scale’s factor structure. While exploratory factor analysis aims to find a factor or factors based on the relationships between variables, CFA tests a previously determined hypothesis about the relationship between variables.¹² For confirmatory factor analysis, the most commonly used fit indices were calculated to assess the consistency of the model with the data. These indices included the Goodness of Fit Index (GFI), Adjusted Goodness of Fit Index (AGFI), Comparative Fit Index (CFI), Root Mean Square Error of Approximation (RMSEA) and Standardized Root Mean Square Residual (SRMR). Acceptable levels of fit for the indices were >0.90 for GFI, CFI and AGFI, <0.08 for RMSEA and SRMR.¹³

Doğrulayıcı Faktör Analizi

Ölçeğin faktör yapısının ne derece uyum gösterdiğini değerlendirmek amacıyla Lisrel 8,8 programı kullanılarak, doğrulayıcı faktör analizi (DFA) uygulandı. Açımlayıcı faktör analizi, değişkenler arasındaki ilişkilere dayalı olarak faktör ya da faktörleri bulmayı amaçlarken, doğrulayıcı faktör analizinde değişkenler arasındaki ilişkiye dair daha önce belirlenen hipotezin sınanması söz konusudur.¹² Doğrulayıcı faktör analizinde modelin veri uyumunu değerlendirmek için en sık kullanılan uyum indekslerinden olan Uyum İyiliği İndeksi (GFI), Ayarlanmış Uyum İyiliği İndeksi (AGFI), Karşılaştırmalı Uyum İndeksi (CFI), Kök Ortalama Kare Yaklaşım Hatası (RMSEA) ve Standartlaştırılmış Kök Artık Kareler Ortalaması (SRMR) uyum indeksleri hesaplandı. Uyum indekslerinin kabul edilebilirlik düzeyleri için GFI, CFI ve AGFI >0,90, RMSEA <0,08 ve SRMR <0,08 ölçüt olarak alındı.¹³

Scoring

The final scale consisted of 10 items and 1 dimension. One of the items was reverse worded. Responses to the statements were scored as 2 if correct, 1 if “I don’t know” and 0 if incorrect. The reverse worded item was reverse coded to the other items. The scale had a maximum score of 20 and minimum score of 0.

Puanlama

Sonuçta ölçek 10 madde ve tek boyuttan oluştu. Maddelerden birisi ters önerme içeriyordu. Önermelere verilen cevaplar doğru ise 2, bilmiyorum 1, yanlış ise 0 olarak puanlandı. Yanlış ifade diğer ögelerle ters kodlandı. Ölçekten alınabilecek maksimum puan 20, minimum puan 0 idi.

Validity

To assess the validity of the GKLQ, Spearman’s correlation analysis was used to compare total GKLQ scores with total scores of the items of the Eye-Q Test, a widely accepted scale developed by the NEHEP.

Geçerlilik

GBDÖ’nün geçerliliğini değerlendirmek için, NEHEP tarafından geliştirilen ve kabul görmüş ölçek olan NEHEP Eye-Q ölçek maddelerinin toplam puanı, Spearman korelasyonu ile GBDÖ toplam puanı ile karşılaştırıldı.

Data Analysis

The data were analyzed using the IBM SPSS 15 software package. Descriptive statistics of the study group were reported using frequencies, ratios, means and medians and the distribution measures were reported using standard deviation and minimum and maximum values. The Kolmogorov-Smirnov test was used to assess whether the total scores of the scale were normally distributed. The Mann-Whitney U test, Kruskal-Wallis analysis and Spearman’s correlation were used because the data were not normally distributed. The significance level was accepted as p<0.05.

Verilerin Değerlendirilmesi

Verilerin analizi, IBM SPSS 15 paket programı kullanılarak yapıldı. Çalışma grubunun tanımlayıcı istatistikleri için (frekanslar, oranlar, ortalamalar, medyan) ve dağılım ölçüleri (standart sapma, minimum-maksimum) kullanılarak rapor edildi. Ölçek toplam puanlarının normal dağılım gösterip göstermediği Kolmogorov-Smirnov testi ile değerlendirildi. Verilerin normal dağılım göstermemesinden dolayı Mann-Whitney U, Kruskal Wallis analizi ve Spearman korelasyonu kullanıldı. Anlamlılık düzeyi p<0,05 kabul edildi.

Bulgular

Study Group

The mean age of the participants (47.2% male, 52.8% female) was 56.6±10.7 years; 74.8% of the participants were under 65 years of age and 25.2% were aged 65 years and over. Sixty percent of the participants were primary school graduates. The distribution of the study group according to selected sociodemographic and medical history characteristics is shown in Table 1.

Çalışma Grubu

Çalışma grubunun %47,2’si erkek, %52,8’i kadın, yaş ortalaması 56,6±10,7 idi. Katılımcıların %74,8’i 65 yaş altında, %25,2’si 65 yaş ve üzerinde idi. Öğrenim düzeyi %60,0’ında ilköğretim idi. Çalışma grubunun bazı sosyodemografik ve özgeçmiş özelliklerine göre dağılımı Tablo 1’de verildi.

Item Discrimination Index and Difficulty Index

Eleven items with an item discrimination index below 0.19 and a difficulty index below 0.29 were removed from the scale. The item discrimination indices ranged from 0.28 to 0.65 and difficulty indices ranged from 33% to 61%.

Madde Ayırıcılık Gücü İndeksi ve Güçlük İndeksi

Madde ayırıcılık gücü indeksi 0,19’un altında ve güçlük indeksi 0,29’un altında olan 11 madde ölçekten çıkarıldı. Madde ayırıcılık gücü indeksi ve 0,28 ile 0,65, güçlük indeksi ise %33 ile %61 arasında değişmekteydi.

Factor Analysis

PCA was done with a varimax rotation. In the factor analysis, the Kaiser-Meyer-Olkin index was 0.760 and the Barlett’s test result was p<0.001. Factor analysis indicated that the single-dimension scale accounted for 26.8% of the total variance. The total correlation values of the items ranged from 24.2% to 42.9%. The factor loadings and reliability values of the GKLQ items are given in Table 2.

Faktör Analizi

Varimax rotasyonu ile PCA yapıldı. Faktör analizinde Kaiser-Meyer-Olkin: 0,760, Barlett’s test sonucunda p<0,001 idi. Yapılan faktör analizi sonucunda tek boyuttan oluşan ölçek toplam varyansın %26,8’ini açıkladı. Maddelerin toplam korelasyon değerleri %24,2-42,9 arasında değişmekteydi. GBDÖ maddelerinin faktör yükleri ve güvenilirlik değerleri Tablo 2’de verilmiştir.

Confirmatory Factor Analysis

After the factors were identified through an exploratory factor analysis, they were tested with CFA to evaluate their consistency with the identified factor constructs. When the fit indices of the model obtained with the CFA were examined, although the c²/df value was not below 3, the GFI, CFI and RMSEA values were 0.95, 0.90 and 0.082, respectively, indicating acceptable model fit. In brief, the resulting index of fit values demonstrated good model fit. The fit values of the scale determined in CFA are given in Table 3 and factor loadings pertaining to the model are given in Figure 1.

Doğrulayıcı Faktör Analizi

Açıklayıcı faktör analizi ile faktörler belirlendikten sonra, belirlenen faktör yapılarına uygunluğunu test etmek üzere DFA ile sınanmıştır. DFA ile elde edilen modelin uyum indekslerine bakıldığında; c²/df değeri her ne kadar 3’ün altında olmasa da, GFI değerinin 0,95, CFI değerinin 0,90, RMSEA değerinin 0,082 olması kabul edilebilir bir uyumun olduğunu göstermiştir. Sonuç olarak, elde edilen bu uyum indeksleri modelin iyi bir uyuma sahip olduğunu ortaya koymuştur. Ölçeğin DFA analizi sonucu belirlenen uyumluluk değerleri Tablo 3’te ve modele ilişkin faktör yükleri Şekil 1’de verildi.

Internal Consistency (Reliability)

The internal consistency coefficient (Cronbach’s alpha) of the scale was 0.69. Cronbach’s alpha values with items removed ranged from 0.65 to 0.68.

İç Tutarlılık (Güvenilirlik)

Test iç tutarlılık katsayısı (Cronbach’s alpha) 0,69 bulundu. Madde çıkarılmış Cronbach’s alpha değerleri 0,65-0,68 arasında değişmekteydi.

Validity

Assessment of validity revealed a positive correlation between the total score of the items in the NEHEP scale and the GKLQ score (r=0.522, p<0.001). The scatter plot of the NEHEP scale and GKLQ scores is presented in Figure 2.

In the final version of the scale, the total score possible ranges from 0 to 20 and there is no cut-off score. Higher scores reflect greater knowledge about and awareness of glaucoma. In the study group, the mean (± standard deviation) of the scores obtained from the scale was 13.8±3.3, the median was 14.0 and maximum and minimum scores were 2 and 20. The percentage of correct responses to the GKLQ items varied between 40.2% and 61.0%. The statement with the lowest rate of correct response was “Some medications can cause an increase in eye pressure” and the statement with the highest rate of correct response was “Glaucoma is often the cause of blindness”. The percentages of correct responses to the scale items are presented in Figure 3.

There was no gender-based difference in median GKLQ score. Scores were higher among individuals aged 40-64, those with an education level of high school or higher, those with a good income level, those who had previous eye examinations and those who had previous ocular pressure measurements. Table 4 compares the GKLQ scores of the study group obtained from the GKLQ with their sociodemographic and disease-related characteristics.

Geçerlilik

Geçerliliğin test edilmesinde kullanılan yöntem sonucunda ise NEHEP ölçeğine ait maddelerin toplam puanı ile GBDÖ puanı arasında pozitif korelasyon bulundu (r=0,522; p<0,001). NEHEP ölçeği ve GBDÖ puanlarının serpilme diyagramı Şekil 2’de sunuldu.

Ölçeğin son halinde, ölçekten alınabilecek puan, 0 ile 20 arasında değişebilirken kestirim puanı bulunmamaktadır. Ölçekten alınan puan yükseldikçe glokom hakkında bilgi ve farkındalık düzeyinin arttığı kabul edildi. Çalışma grubunda ölçekten alınan puanların ortalaması ± standart sapma 13,8±3,3, ortanca değeri 14,0 ve uç değerleri 2-20 arasında idi. GBDÖ’nün maddelerine doğru yanıt yüzdesi, %40,2 ile %61,0 arasında değişmekteydi. En düşük oranda doğru cevaplanan önerme “Bazı ilaçlar göz tansiyonunun yükselmesine neden olabilir”, en yüksek oranda doğru cevaplanan önerme “Göz tansiyonu hastalığı körlüklerin sık olarak nedenidir” idi. Ölçeğe verilen doğru cevap yüzdeleri Şekil 3’te verildi.

GBDÖ’den alınan puanların ortancası açısından, cinsiyete göre farklılık bulunmamaktaydı. Yaş grubu 40-64 olanlarda, kentte yaşayanlarda, öğrenim düzeyi lise ve üzeri olanlarda, gelir düzeyi iyi olanlarda, daha önce göz muayenesi olanlarda ve daha önce göz tansiyonunu ölçtürenlerde daha yüksekti. Çalışma grubunun GBDÖ’den aldıkları puanların sosyodemografik ve hastalıkları ile ilgili özelliklerle karşılaştırılması Tablo 4’te verilmiştir.

Tartışma

Çalışmada bir toplum örnekleminde glokom hastalığı bilgi düzeyinin ölçülmesi amacıyla bir ölçek geliştirmek ve ölçeğin geçerlilik ve güvenilirliğinin yapılması amaçlandı. Test öğelerinin bilgiyi değerlendirmedeki etkililiğini belirlemek amacıyla madde ayırıcılık gücü indeksi ve güçlük indeksine dayalı olarak değerlendirilmesi önemlidir. Madde ayırıcılık gücü indeksi ve güçlük indeksi sırasıyla 0,28 ile 0,65, %33 ile %61 arasında değişmekteydi madde ayırıcılık indeksinin, 0,2 veya daha yüksek olduğunda kabul edilebileceği ve maddenin zayıf ve bilgili olanları ayırt edebileceği bildirilmiştir.¹⁴ Daha önce geliştirilen glokom ölçeklerinin hiçbirisinde madde ayırıcılık gücü indeksi ve güçlük indeksi araştırılmamıştır.

Güvenilir bir ölçek için Cronbach alfa değerlerinin en az 0,70 olması istenir.¹⁵ Ölçeğin Cronbach alfa değerlerinin 0,69 olması bu bağlamda yeterli bulundu. Şimdiye kadar geliştirilmiş olan Glokom bilgi ölçeklerinin Cronbach alfa değerleri daha düşüktür. NEHEP ölçeği glokom bilgi düzeyini ölçmekte en kabul edilir ölçek olmasına rağmen, Cronbach alfa değerleri 0,59’dur.¹⁶ Bu değer de göz önüne alındığında ölçeğin güvenilir olduğu söylenebilir. Ölçekte yer alan maddelerden herhangi birisi çıkarıldığında Cronbach alfa değerlerinin anlamlı düzeyde yükselmemesi de ölçek maddeleri arasında uyumun iyi olduğunu göstermiştir.

AFA ile geliştirilmiş olan 10 maddeli ve tek boyutlu GBDÖ’nün bir model olarak doğrulanıp doğrulanmadığını test etmek amacıyla DFA uygulanmıştır. Doğrulayıcı faktör analizinde incelenmesi gereken ilk değer p değeridir. Bu değer beklenen kovaryans matriksi ile gözlenen kovaryans matriksleri arasındaki farkın (c²) anlamlılığı hakkında bilgi vermektedir. Doğal olarak p değerinin anlamlı olmaması arzu edilen bir durumdur. Ancak örneklemin büyük olması nedeniyle p değerinin anlamlı olması da normaldir. Bu çalışmada da p değerinin anlamlı olması tolere edilmiş, alternatif uyum indekslerinin değerlendirilmesi yapılmıştır.¹⁷ Model uyumunun kabul edilebilir olarak değerlendirilmesi için RMSEA değerinin 0,08’in altında, GFI ve AGFI değerlerinin 0,90’dan yüksek olması gerektiği bildirilmiştir.¹³ Ölçeğin DFA sonucunda, RMSEA: 0,082, GFI: 0,95, AGFI: 0,92 olarak hesaplanmış ve bu değerler uyum indekslerine göre değerlendirilmiş ve tümünün model uyumu için kabul edilebilir düzeyde oldukları belirlenmiştir. Sonuçta, AFA sonucunda elde edilen faktör yapısının güçlü bir biçimde doğrulandığının kanıtı olarak değerlendirilebilir.

Ölçeğin tek boyutlu olması ve madde sayısının az olması, çalışmanın amacına uygun olarak değerlendirildi. Glokom bilgi düzeyini ölçmek için ideal bir ölçek henüz bulunamamaktadır. NEHEP ölçeği diğer ölçeklere göre daha fazla kabul görmüştür. Madde analizleri sonucunda NEHEP ölçeğinin 3 maddesi (“Ailesinde göz tansiyonu hastalığı olanlarda göz tansiyonu daha sık olur.”, “Altmış yaşından büyüklerde göz tansiyonu hastalığı olma riski daha fazladır.”, “Göz tansiyonu hastalığı kontrol altına alınabilir.”) ölçekte kalmıştır. Glokomun risk faktörleri ve tedavi edilebilir olduğunu gösteren maddelerin bizim ölçeğimizde de yer alması ölçeğimizin kabul edilebilirliğini arttırabilir olarak kabul edildi.

GBDÖ puanı sosyodemografik özelliklere göre değerlendirildiğinde; 65 yaş altında olanlarda, kentte yaşayanlarda, lise ve üzeri öğrenim durumuna sahip olanlarda ve gelir düzeyi iyi olanlarda ölçek puanı daha yüksek bulundu. Bu sonuç, genç yaş, iyi sosyoekonomik düzey ve iyi eğitim durumunun glokom bilgi ve farkındalığını arttırdığını bildiren çalışmalarla uyumludur.^18,19,20 Bununla birlikte, çalışma grubunda daha önce göz muayenesi olanlar ve daha önce göz tansiyonunu ölçtürmüş olanlar, beklenildiği gibi, ölçekten daha yüksek puan aldı. Bu sonuç ölçeğin güvenilirliğini desteklemektedir.

Sonuç

Çalışmada oluşturulan ölçek glokom bilgisinin tüm yönleriyle araştırmak için tasarlanmamıştır. Ölçek, Türkiye’de glokom bilgi düzeyini belirlemede kullanılacak, geçerlilik ve güvenilirliği yapılmış ilk ölçek olma özelliği taşımaktadır. Literatürde genellikle glokom bilgi düzeyini değerlendiren testler glokom hastalarına yönelik iken, GBDÖ aynı zamanda genel popülasyonda uygulanabilen basit ve hızlı bir ölçüm aracı olarak tasarlanmıştır. Ölçeğin güvenilirliğinin özel gruplarda test edilmesi gerekmekte; ölçek ileri araştırmalar ve geliştirmelere ihtiyaç duymaktadır.